ler o artigo

Dous matices

Un primeiro ao respecto da necesidade de “dotar de servizos ao conxunto da poboación de Galicia”. Para afrontarmos o territorio cunha perspectiva estratéxica e verdadeiramente de país o conxunto non debe ser interpretado como “dotar de servizos a todos e cada un dos concellos”.

Dito esto, considero que tamén sería responsable introducir un nova liña de debate ao respecto de “impulsar procesos socioeconómicos que dinamicen as áreas con menor peso demográfico”. É realmente necesario dinamizar as áreas con menor peso demográfico, ou sería máis interesante comezar a traballar para xestionar a baixísima densidade cara onde avanzan algunhas provincias e concellos de Galicia?

Listening to this talk it borught economists to my mind.

I feel they (we) were perfectly presented when David talked about explanations that can be easily varied, because we are experts explaining one thing and the opposite within a very short period of time.

It was while I was studying Political Economics at the University of Santiago de Compsotela when Professor Olariaga talked to us about Procrustes myth applied to what economists actually do (“Procrustean solution” is the undesirable practice of tailoring data to fit results).

Economists, we’ve doing so fine changing our own theories and explanations about reality that many people say that the Economy is not science. But in the end, maybe the real problem is that economists do not behave as scientists whenever they appear serving political speeches (both for public administrations or big companies). This is a very clear case where explanation is not the goal.

discuss this talk

Artigo elaborado para a guía O noso Nadal, galego e verde (descargar en pdf) elaborada polo Consello da Xuventude de Galicia.

Tempos de sobreexcitación

A medida que nos achegamos a estas datas do fin do ano, todos os nosos sentidos se ben sometidos a unha enorme sobreexcitación. Os doces de Nadal axudarán a que sigamos a obviar a fame do mundo. As luces de cores xunto cos pinos e abetos disfrazados, apartarán a nosa vista dos tempos de crise que estamos a vivir. As músicas melódicas das panxoliñas disimularán os molestos ruídos dos vehículos na rúa. Os agarimos e apertas substitúen temporalmente os berros e as discusións. E o arrecendo das perfumerías nos traslada a unha paréntese que non ten nada que ver coa realidade que vivimos o resto do ano.

Aínda que nunha moi pequena proporción, unha parte deste bombardeo ao que serán sometidos os nosos sentidos terá unha marcada compoñente ambiental. Sobre todo a través das superproducións publicitarias que farán as máis grandes empresas do país.

Seguramente comezarán por apelar a un renovado espírito do Nadal relacionado coa natureza para chegar á nosa fibra sensible a través da incontestable beleza do Planeta que habitamos. Será entón cando pasen a falar abertamente do seu grande compromiso coa Terra que é o noso lar. Antes de rematar nos presentarán a algún neno ou nena para facer o paralelismo coas necesidade de coidar o planeta e o futuro que lle deixaremos ás nosas fillas e aos nosos fillos. Como remate, sen nos dar conta, utilizarán unha pregunta retórica como ¿ves con nos? ¿apúntaste? ¿quéresnos axudar?,… e case sen nos dar conta, a culpa é nosa e estamos totalmente dispostos a que os nosos compromisos individuais de cara ao 2010 teñan un marcado carácter ambiental e de defensa do planeta.

¿Defender nos, á Terra?

Por aquí é por onde comeza o problema básico de comprensión da sustentabilidade. Estamos moi enganados se pensamos que somos quen de salvar a natureza ou o Planeta. Resulta que é a Terra quen nos da a vida a nos, e os sistemas naturais son os que soportan directamente o noso desenvolvemento. O ecosistema Terra existe dende antes de que tan sequera nos tiveramos subido ás árbores para despois volver a baixar, e seguramente existirá despois de nos…

Cando baixamos das árbores, moi pouco a pouco nos organizamos en familias, clans, tribos,… e evolucionamos até a sociedade actual. Para favorecer o progreso asociado ao intercambio, ao longo deste camiño de socialización comezouse a fraguar o subsistema económico. Este sufriu un crecemento espectacular coa revolución industrial que tivo a nefasta consecuencia de provocar o desligamento teórico e ficticio entre o natural e o humano.

É dende esta perspectiva antropocéntrica que xorden moitos dos problemas globais e máis estratéxicos que temos que afrontar na actualidade. Nun momento dado pensamos que podíamos saírnos do ecosistema global para dominar á natureza e deixamos de asumir que somos a parte máis débil dun todo que funciona de forma sistémica para o seu propio regulamento e sustentabilidade.

Neste contexto é preciso asumir que a sustentabilidade da que tanto se fala nestes tempos é simplemente o desexo social de prolongar a existencia da Humanidade na Terra o máximo posible. Polo tanto non é un favor para a natureza ou o Planeta senón unha necesidade para a nosa supervivencia como especie.

E todo isto acontece no Nadal

Precisamente é nestas datas que son as que máis lonxe están da idea de sustentabilidade, cando teñen un maior calado as mensaxes de salvagardar o futuro do Planeta. A forma na que vivimos o Nadal no “occidente desenvolvido” leva incorporada a insustentabilidade na súa mesma raíz. Tratarei de exemplificar isto en dous casos moi fáciles de identificar que desvelan os paradoxos que xorden cando se perde a perspectiva dos obxectivos últimos que buscamos coas nosas accións.

É evidente que nestas datas se disparan os consumos enerxéticos. Unha das causas son as pequenas luces coas que iluminamos o ceo das vilas e cidades. A orixe desta iluminación está na representación da estrela de oriente que hoxe non podería guiar aos Reis Magos xa que terían dificultades para atopala no ceo, entre outros motivos, pola contaminación atmosférica da produción enerxética para acender as luces de Nadal que a tentan imitar. Ou incluso un paradoxo máis tipicamente galego como é o feito de que en certos casos do rural galego (estou a pensar mesmo na miña aldea) o que non permite ver as estrelas é a contaminación lumínica da propia decoración do Nadal, ou simplemente deses rueiros iluminados constantemente pero por onde non pasa ninguén en toda a noite.

Respecto do ciclo de materiais na nosa sociedade, podemos falar dos grandes resultados que conseguimos entre todos aforrando bolsas de plástico durante o ano (seguramente tamén haberá un anuncio dalgunha grande superficie comercial dándonos as grazas por colaborar con eles por un futuro mellor, ou ¿serán grazas por pagarlles as bolsas que ate agora eran gratis e tiñan un peso importante nas contas de resultados?). Pois ben, facemos un grande esforzo durante todo o ano e resulta que agora empaquetamos o que xa ven empaquetado para dar unha sorpresa. Estou totalmente de acordo coa sorpresa pero se o pensamos un pouquiño, seguramente poderíamos inventar mil e unha forma de dar sorpresas que sexan menos obvias que agochar un regalo con papel e poñelo nas mans da agasallada ou do agasallado.

E no colmo dos centos de paradoxos que poderían servir como mostra con grande parte dos regalos que estaremos a facer, a República Popular de China está a facer un enorme negocio aproveitándose da maior das festas Cristiás!!!

¿O facemos mal a propósito?

Pode haber moitas explicacións posibles para estes e outros paradoxos, e igual de válida que outras (namentres non se demostre o contrario) é considerar que esa sobreexcitación da que falaba ao principio non sexa casual senón que estea ben orientada para converter estes días de final do ano nunha catarse colectiva de consumo compulsivo na procura dun pracer directamente relacionado coa cantidade, máis sempre é mellor.

Non existen receitas máxicas para a sustentabilidade

¿Envío postais de UNICEF ou as fago eu?, ¿árbore natural ou de PVC?, ¿está ben tomar piña na sobremesa?, ¿se ilumino con LEDs poden quedar acendidos toda a noite?, ¿é sustentable regalar un coche?, existen moitas situacións nas que sería lóxico xustificar calquera resposta pero non se pode concretar unha receita común.

Toca pensar e reflexionar en cada momento e circunstancia para buscar a mellor forma de conseguir o que queremos. O problema é que esta opción resulta menos cómoda que achegarse ao departamento de regalos estándar organizados por prezos, ou que facer a receita de todos os anos sen nos preguntar de onde veñen os ingredientes, ou que decorar a casa co último grito en luces máis todas aquelas que aínda nos funcionan de anos anteriores…

En termos de planificación estratéxica diría que deberíamos procurar unha maior coherencia interna entre os obxectivos definidos, as estratexias deseñadas e as accións desenvolvidas para acadar os resultados previstos do modo máis eficiente posible. En termos que nos serven para afrontar todas as decisións que temos que tomar de cara ao Nadal basta con utilizar o sentido común para escollermos o que realmente queremos conseguir e non o que nos din que queremos conseguir.

Dito dunha forma algo máis bonita e igual de eficiente, trátase de que imaxinemos o que desexamos para despois pensar cal é a mellor maneira de conseguilo e finalmente crear as condicións necesarias para que todo aconteza como pensamos e o que imaxinamos sexa unha realidade.

Imaxina, pensa e crea.

E como o movemento se demostra andando, vos fago partícipes de que con escribir estas tres palabras xuntas acabo de facer un regalo que non vai empaquetado, non ven da China, non é moi caro, pero que á quen vai destinado vaille debuxar un sorriso que eu estou a gozar só con imaxinalo. Para o demais MasterCard.

Por un 2010 que permita un 2011 mellor.

Cuando trabajaba para la Xunta de Galicia en la Dirección Xeral de Desenvolvemento Sostible, se hizo una pregunta formal a la Mesa de Normalización Lingüística de Galicia para saber si, en gallego, deberíamos utilizar el término sostible o sustentable. Su respuesta fue que era más correcto utilizar sustentable, salvo para referirse a los organismos de la Xunta ya que su nombre no lo da el uso correcto del lenguaje sino lo que finalmente aparece publicado en el decreto de estructura de la Xunta de Galicia.

Yo me hice una composición de lugar y extrapolé un razonamiento para utilizar sustentable también en castellano. Gran error, sobre todo en alguien que se jacta como yo de buscar las razones en quien saben y no tratar de inventarlas porque al final resulta lo que ocurrió, que mi invento estaba al revés.

El caso es que estaba equivocado y me ha dado por repasar estas cuestiones tras un cruce de comentarios con Ángel en esta misma página web. Yo me encontraba totalmente desarmado argumentalmente y por eso he buscado una forma simple que yo pueda entender para aclararme acerca del tema.

Entre las cosas que he encontrado dejo aquí este artículo que refuerza la explicación que me daba Ángel acerca de mi insistente error al utilizar, en castellano, sustentable en lugar de sostenible.

De sostenible y sustentable
por Arrigo Coen Anitúa en la revista Correo del Maestro número 116

Se ha puesto de moda agregar, en las iniciativas de leyes que se presentan al Poder Legislativo, la indicación de que las acciones propuestas son sostenibles y sustentables. Averiguar la diferencia entre estos dos adjetivos es el objeto de este artículo.

Enfoquemos el problema a las luces de la morfología: ambas voces tienen la misma raíz, ten-, cuyo origen se remonta al indeuropeo, con los significados de ‘extender’, ‘estirar’; las dos llevan prefijos equivalentes, sus- y sos-, y también comparten el sufijo -ble.

Al prescindir, en ambos términos, de este último elemento compositivo adjetival, quedan las bases verbales sosten-(er) y sustent-(ar), lo que obliga a trasladar la investigación al campo lexicológico, lo que quiere decir ‘cotejar una y otra voces en el diccionario’.

Acudimos al de la Real Academia Española, el drae, por sus siglas, y éste, en las varias acepciones que de ellas ofrece, hace tal mezcla que prácticamente, lejos de diferenciarlas, casi las identifica.

Tomemos la primera, sostener: “del latín sustenere, transitivo, sustinere, mantener firme algo, úsase también como pronominal. //2. sustentar o defender una proposición. //3. sufrir, tolerar. //4. prestar apoyo, dar aliento o auxilio. //5. dar a alguien lo necesario para su manutención. //6. mantener, proseguir. //7. pronominal, dicho de un cuerpo, mantenerse en un medio o en un lugar sin caer o haciéndolo muy lentamente”. Nótese la introducción del verbo mantener.

Vayamos ahora a la entrada sustentar, y aquí el drae pone: “del latín sustentare, intensivo de sustinere, transitivo, proveer a alguien del alimento necesario, úsase también como pronominal. //2. conservar algo en su ser o estado. //3. sostener algo para que no se caiga o tuerza. //4. defender o sostener determinada opinión. //5. apoyar o basar”.

No está de más que veamos qué dice el drae del intruso mantener que se nos coló en las insatisfactorias definiciones (?) de sostener. En ellas el drae reza: “del latín manu tenere, transitivo, proveer a alguien del alimento necesario, úsese también como pronominal. // 2. costear las necesidades económicas de alguien. //3. conservar algo en su ser, darle vigor y permanencia. //4. sostener algo para que no caiga o se tuerza. //5. proseguir en lo que se está ejecutando. //6. defender o sustentar una opinión o sistema. //7. sostener un tronco, una justa, etc. //8. amparar a alguien en la posesión o goce de algo. //9. pronominal, dicho de un cuerpo, estar en un medio o en un lugar sin caer o haciéndolo muy lentamente. //10. perseverar, no variar de estado o resolución. //11. fomentarse, alimentarse”.

Tras las lecciones trascritas quienquiera diría que los tres verbos, sustentar, mantener y sostener son equivalentes casi perfectos.

¿Dónde, pues, hallar la diferencia que se supone que hay entre sostenible y sustentable?

El truco semántico está en separar, entre todas las acepciones de los tres verbos, por una parte las que sólo implican ‘asentamiento’, ‘base’, ‘apoyo’, ‘sostén‘, ‘firmeza’, ’seguridad’, y por la otra parte las que solamente supongan ‘alimentación’, ‘nutrimento’, ‘manutención’.

Así tendremos que sostenible se refiere al aspecto endoestructural del sistema de que se trate, lo que ha de permanecer firmemente establecido, asentado, fijo, inalterable, inamovible.

Y sustentable será lo supra- o superestructural de ese mismo sistema, lo que requiere que se lo esté alimentando, proporcionándole los medios de sobrevivencia y de persistencia, a fin de que pueda extender su acción, no sólo en su ámbito (espacio) sino también en el tiempo.

Gracias Ángel